De verschijning mens

Kitty Zijlmans

Wat mij voorgoed zal bijblijven van Adriaan Nette’s optreden in de
doctoraalwerkgroep kunstgeschiedenis Spoorzoeken in het najaar
van 2003 is zijn opvatting van ‘beeld’. Het begon al meteen bij de
eerste kennismaking, het zich aan elkaar voorstellen. Wat van jezelf
bied je namelijk aan, welke voorstelling van jezelf heb je die je wilt
communiceren? En, wat ziet de ander? Gezeten in de carréopstelling
van de collegezaal met zijn achttienen vormden we in Nette’s
opvatting meteen al een beeld met tal van fysieke en mentale
kwaliteiten. Wij kijken allemaal wel naar hetzelfde maar zien iets
anders. Bovendien strookt je zelfbeeld zelden met het beeld dat een
ander van je heeft. Zelf een hele verschijning met zijn stevige postuur
gestoken in een witte doktersjas en met kaalgeschoren schedel trad
Adriaan Nette tweemaal op als onze gastheer en werd de collegezaal
getransformeerd in een laboratorium voor autoconceptie. Daartoe
werd in de tweede bijeenkomst zelfs een heus tablet, de PAC®5mg
voorhanden in allerlei kleurtjes in doordrukstrip, uitgedeeld. Die k
leuren zijn niet arbitrair maar duiden op een verschillende werking.
De PAC [pro auto conception]®5mg zijn strikt persoonlijk waarschuwt
de bijsluiter. De centrale these van onze gastheer was dat tijd, plaats
en handeling als een samenhangend beeld manifest wordt in het
verblijf-eigene op basis van autoconceptie. Achttien verbaasde
mensen vroegen zich af hoe dat in zijn werk gaat.

PAC en de kunst van het wandelen

De kunstgeschiedenis houdt zich overwegend bezig met beelden,
of het nu gaat om tekeningen, grafiek, schilderijen, foto’s, sculpturen
of ruimtelijke installaties. Adriaan Nette is in de klassieke zin geen
beeldenmaker, hij voegt niet een fysiek kunstobject toe aan de wereld.
Bij hem gaat het om de bewustwording van het zien, om de
gewaarwording en beleving van de werkelijkheid. In een van de
bijeenkomsten verwees Nette naar de veelzeggende opmerking van
K. Schippers: ‘wij zien niet wat er is maar het is er omdat wij zien’.
In het vermogen anderen te stimuleren zich beelden te vormen en
zich daarvan bewust te worden, is Adriaan Nette bij uitstek een
schepper van beelden.

Conceptie, het vormen van een beeld, van begrip in onze geest is
cruciaal, want dat begrip stuurt onze waarneming. Wij kijken niet
blanco naar de wereld maar vanuit onze sociale en culturele bagage,
vanuit alles wat we in de loop der jaren hebben aangeleerd en ons
eigen hebben gemaakt. Zo vormt zich een beeld van wat cultuur is
en dat beeld draag je met je mee.

Dit is echter pas één kant van de medaille. Adriaan Nette breidt deze
these uit met het begrip autoconceptie. Waar conceptie als het ware
van buiten naar binnen werkt, werkt autoconceptie van binnenuit
naar buiten. Autoconceptie verwijst naar het zelfscheppende
vermogen van de mens. Zintuiglijke indrukken brengen een diep,
geheel eigen en uniek besef teweeg, dat Nette het ‘verblijf-eigene’
noemt. Om dit te besef te genereren werd de collegezaal
getransformeerd tot experimenteerplaats. De eerste bijeenkomst
stond in het teken van ‘De kunst van het wandelen’.

Het was maar goed dat we een carréopstelling hadden want die bood
ons een ideale mise-en-scène: rondom gezeten waren wij getuige van
de kunst van het wandelen van twee vrijwilligsters die door onze
gastheer waren uitgenodigd de rechthoekige binnenruimte diagonaal
over te steken. Zij kweten zich serieus van hun taak door hun pas
navenant de situatie aan te passen en ondertussen hadden wij enorm
plezier. De zaak kwam al wat losser.

Hier verscheen de mens als fysieke representatie – wat zijn er dan
veel manieren om je voort te bewegen: schrijdend, stampend, dansend,
stampvoetend, verheven, warrig, warm, wollig, harkerig, ingetogen,
stijlvol, suizebollend, om maar een greep te doen uit Adriaan Nette’s
‘ De kunst van het wandelen® zicht vanuit verkennend bewegen’.
Wij werden ons uitermate bewust van de hele oversteek die de twee
performers moesten maken, al met al maar een meter of twaalf maar
met al die ogen op je gericht een oneindigheid. Zij waren voor ons een
beeld, tezamen, individueel, in beweging, temidden van de andere
studenten, maar in gedachten liep je daar zelf ook, vormde zich een
beeld van het je bewegen in de wereld.

Voor de tweede bijeenkomst stond een brancard opgesteld in het
midden van het carré en werd iemand gevraagd op de brancard plaats
te nemen. De studente in kwestie werd verzocht vooral comfortabel te
gaan liggen en kreeg een blauw vlindervormig masker voor met roze
ovaaltjes op de plek van de ogen, zodat zij niet gehinderd door de
omgeving geheel in zichzelf kon schouwen. Op ons, de toeschouwers
rondom haar, had deze performance een vergelijkbare uitwerking,
omdat het beeld dat zij liggend op de brancard vormde ons allemaal
bracht tot een zich verplaatsen in die situatie en tot een soort van
zelfevaluatie. De verschijning mens verwees dit keer naar de mentale
representatie, naar de geest als sculptuur. Tijd, plaats en handeling
werden manifest in een samenhangend beeld dat wij voortaan bij ons
dragen, althans die uitwerking had het op mij.

De twee bijeenkomsten waren een zintuiglijke onderneming die ons
allemaal tot beeldenmaker maakte en deed beseffen dat het scheppen
van beelden een vorm van kijken naar de wereld om ons heen kan zijn.

Spoorzoeken

‘Spoorzoeken’ was de titel die ik het college waarin methoden van
onderzoek in de kunstgeschiedenis worden behandeld, had meegegeven.
Ik vroeg mij af welk spoor onderzoekers volgen, wat zij als spoor
beschouwen, hoe zij daar mee omgaan en welke theoretische kaders
zij gebruiken. Wanneer en hoe kom je op het spoor van iets of iemand en
wanneer en hoe begint zich een beeld te vormen van dat wat je op het
spoor bent? Dit sprak Adriaan Nette onmiddellijk aan en bracht hem op
het spoor in de collegezaal een proces te laten plaatsvinden, waarin
onderzoek, een onderzoekende houding wordt gegenereerd door de
bewustwording van het zien en door de conceptie en autoconceptie van
‘beeld’.

Teksten:

De kunst van het wandelen® zicht vanuit verkennend bewegen. Een
persoonlijk reisplan, een productie van BUROZINO (Bureau voor
Zintuiglijke Ondernemingen). Gastheer: Adriaan Nette (www.adriaannette.nl)

PAC®  14x5 mg pro auto conception met bijsluiter, een product van BUROZINO
(Bureau voor Zintuiglijke Ondernemingen).

Kitty Zijlmans is hoogleraar Kunstgeschiedenis van de Nieuwste Tijd aan de
Universiteit Leiden.



Beelden DVM® (De Verschijning Mens)
klik hier